18-10-2019, 10:21 GMT+7

Hành trình hạt lúa của người K'Ho Sre

Không biết tự bao giờ, tổ tiên người K’Ho Sre sống bằng nghề trồng lúa rẫy và lúa nước. Nhưng có lẽ, nghĩa của từ “Sre” là “ruộng”, người K’Ho Sre tự gọi mình là cau K’Ho Sre - người K’Ho làm ruộng nước, nên lúa nước mới đích thực là nghiệp nông tang nuôi sống họ từ bao đời nay. Sự phát triển văn minh lúa nước của đồng bào K’Ho Sre có thể dựa theo sử thi và hàng trăm bài văn tế cúng Thần lúa của các dân tộc Nam Tây Nguyên.
 

Người K’Ho Sre có trình độ và phương thức canh tác lúa nước rất riêng. Quá trình canh tác thường gắn với việc tổ chức các nghi lễ cúng Yàng, khấn cầu thần linh bảo vệ, phù hộ cho mùa màng tốt tươi… trở thành nét đẹp mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào K’Ho Sre. Ruộng lúa thì phải có nước, nên người K’Ho Sre tìm đến những thung lũng, vùng trũng, ven sông, suối… nơi nguồn nước chảy quanh năm để làm lúa nước. Người K’Ho Sre có hai loại ruộng, sự phân biệt này dựa vào địa thế của ruộng, đó là “sre lơngơn” nằm ở địa hình thấp, gần sông suối luôn có nước và “sre đang” nằm ở vị trí cao hơn, có nước khi mưa hoặc có nước lớn tháo vào. Những kinh nghiệm xem thời tiết qua kỳ sinh trưởng của động vật được truyền lại từ thời kỳ làm rẫy; cách xem sao, kỹ thuật làm đất, thủy lợi, ngâm giống trước khi sạ, dùng phân bón… đã chứng tỏ sự thuần thục của họ trong việc trồng lúa nước ở một trình độ nhất định.

Quá trình canh tác lúa thường qua nhiều công đoạn, như làm đất hai đợt (còs, lát), bừa hai đợt (sơkam jroăh, sơkam klềt), và công đoạn cuối là san bằng mặt ruộng (kơr) để xuống giống. Theo những người già trong các buôn làng người K’Ho Sre ở Di Linh, Lâm Đồng, các giống lúa được sử dụng gồm kòi ke, kòi phàng, các loại kòi m’bar (lúa nếp)… nhưng phổ biến là giống lúa mẹ “kòi me”.

Hạt lúa với người K’Ho Sre đóng vai trò quan trọng, nên trong chu kỳ sản xuất họ thường làm các nghi lễ tế thần, như lễ cầu mưa, gieo sạ lúa (sih sre, nhô wèr); lễ gieo trồng (nhô sih sre) ngay tại chân ruộng, với hi vọng thần linh giúp cho hạt giống nảy đều, thời tiết thuận lợi; khi cây lúa gieo trồng xong, họ làm lễ rửa chân trâu, lễ kiêng cữ, cúng dưỡng lúa (nhô rào jơng rơpu); khi lúa tốt đầy đồng, cả buôn làng tổ chức lễ tạ ơn thần linh cho mưa thuận gió hòa (lễ nhô wèr – cúng dưỡng lúa), rồi lễ mừng lúa trổ bông (nhô kẹp), lễ trồng cây nêu khi lúa chín (nhô tốt dông). Khi cây lúa đã trổ đòng, lá lúa đã vàng khô, hạt lúa săn chắc, báo hiệu mùa thu hoạch đã đến, bà con bắt tay vào vụ gặt, gom chất thành đống, quây tròn, lên cao theo hình cót lúa ngay tại cánh đồng. Mùa gặt kết thúc, họ tập trung tuốt lúa “đạp lúa bằng chân”, còn những đám ruộng có diện tích lớn thì dùng đàn trâu đạp lúa “prơjòt”, kéo dài đến cả tháng mới xong. Khi mọi việc đồng áng kết thúc, trước khi gùi lúa về kho, người K’Ho thực hiện nghi lễ hiến tế heo cúng dâng Yàng để tạ ơn và xin phép các vị thần linh được mang lúa đổ đầy trong cót (lễ Nhô brê rơhe (mang lúa về kho). Sau đó mới tiến hành tổ chức Lễ hội Nhô lir bong - Mừng lúa mới (“lir bong” nghĩa đen là “bịt cót thóc”) trong từng gia đình, dòng họ. Những hộ có điều kiện kinh tế khá giả, họ thường tổ chức với quy mô lớn hơn, kéo dài hơn cả tháng, đó là lễ uống ăn trâu (nhô sa rơpu, hay còn gọi là nhô dơng). Lễ hội Nhô lir bong được xem là Tết của người K’Ho, có ý nghĩa là tạ ơn Yàng, để dân chúng hân hoan sau một mùa vụ vất vả và khi lúa đã đóng vào trong cót.

Từ xa xưa, người K’Ho Sre sản xuất lúa chủ yếu phụ thuộc vào thiên nhiên và sức người. Song, qua quá trình canh tác, đúc rút kinh nghiệm, họ cũng đạt đến một trình độ canh tác có thể gọi là “văn minh lúa nước”. Cùng việc ứng xử hài hòa với thiên nhiên, họ còn dựa vào thiên văn, như căn cứ chu kỳ trăng để chọn thời điểm gieo sạ. Những người kinh nghiệm trong các buôn làng K’Ho Sre cho rằng, đó là thời điểm cây lúa sẽ khỏe mạnh, sinh trưởng tốt, không bị muông thú và dịch bệnh gây hại.

Quan niệm của người K’Ho, trong hạt thóc luôn có vị Thần lúa “N’du Yàng kòi” ngự trị. Vì vậy, họ luôn quý trọng hạt thóc, hạt gạo và thường những con vật hiến sinh khỏe mạnh (gà, vịt, lợn, dê và đặc biệt là trâu), để dâng cúng các vị thần linh. Sau khi thu hoạch, người K’Ho Sre tuyệt đối không lấy thóc làm mặt hàng buôn bán, vì như thế vô tình họ đã xua đuổi thần lúa. Với người K’Ho Sre, trong một thời gian dài, dài như huyền thoại, lúa gạo chỉ được phép dùng vào mục đích trao đổi với những hiện vật có giá trị ngang giá. Và mãi đến đầu thế kỷ 21, khi đã tiếp cận với lối sản xuất tiên tiến, họ mới bước qua sự ràng buộc lễ nghi, xem lúa gạo là thương phẩm.

.Mai Văn Bảo
Video
.
.
Trung tâm lưu trư QG IV
Hits count: 33,771,103